Skarby z sanockiego skansenu: Dlaczego kufer wyparł malowaną skrzynię?

Nowy nabytek w MBL Sanok: Kowalska robota na pierwszym planie

Do inwentarza sanockiego skansenu trafił niedawno drewniany kufer, który od razu przyciąga wzrok kunsztownymi, metalowymi okuciami. To znalezisko stało się pretekstem do przyjrzenia się historii meblarstwa ludowego, która wcale nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Choć w zbiorowej wyobraźni to malowana skrzynia jest ikoną wiejskiego wnętrza, to właśnie kufry – solidniejsze i bardziej mobilne – ostatecznie wygrały walkę o miejsce w domach naszych pradziadków.

Kufer kontra skrzynia: Czym się różniły?

Choć nazwy te bywają używane zamiennie, konstrukcyjnie to dwa różne światy. Kufer wyewoluował w XVII wieku, w epoce baroku, i początkowo był luksusem zarezerwowanym dla warstw zamożnych. Od tradycyjnej skrzyni odróżniają go trzy kluczowe cechy:

• Wypukłe wieko: Łukowate sklepienie góry mebla.
• Kształt bryły: Ściany boczne, które często zwężają się ku dołowi.
• Mobilność: Osadzenie na podnóżku, niekiedy wyposażonym w praktyczne kółka.

Pierwotnie kufry służyły głównie do transportu w trakcie podróży. Z tego powodu nie zdobiono ich kolorowymi malaturami, lecz wzmacniano potężnymi żelaznymi okuciami. Z czasem te techniczne wzmocnienia stały się polem do popisu dla kowali, zamieniając się w precyzyjne dzieła sztuki rzemieślniczej.

Przełom na Podkarpaciu: Od miasta do wiejskiej chałupy

Proces wypierania skrzyń przez kufry nie nastąpił z dnia na dzień. W XIX wieku kufry były standardem w domach mieszczańskich, podczas gdy na wsiach wciąż dominowały barwne skrzynie. Prawdziwa rewolucja przyszła na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym.

W regionie Polski południowo-wschodniej, w okolicach Sanoka, Bukowska czy Mrzygłodu, kufry stały się powszechne. Co ciekawe, duży wpływ na tę modę miała emigracja. Reemigranci wracający ze Stanów Zjednoczonych przywozili ze sobą tzw. kufry amerykańskie. Były one w całości pokryte blachą, a ich dekorację tworzyły misterne układy główek gwoździ.

Zmierzch tradycji i wojskowy dryl

Z czasem produkcja kufrów stała się bardziej masowa. Zamiast unikalnych kowalskich zdobień, zaczęto stosować cieńszą blachę wycinaną w powtarzalne wzory, malowaną na czarno. Najpopularniejsze kolory drewna to ciemna zieleń i brąz.

Kufry miały też swoje zastosowanie praktyczne poza domem – każdy młody chłopak z regionu, który udawał się do odbycia służby wojskowej, musiał posiadać własny kuferek na rzeczy osobiste. Choć rzemieślnicza produkcja malowanych skrzyń wygasła niemal całkowicie przed II wojną światową, kufry produkowano jeszcze długo – w południowo-wschodniej Polsce ich wytwarzanie odnotowywano nawet w latach 60. XX wieku.

Nowy eksponat w sanockim skansenie to nie tylko mebel, to zapis historii mobilności i zmian estetycznych mieszkańców Podkarpacia, który od teraz można podziwiać w Muzeum Budownictwa Ludowego.