Znaki prowadzą przez historię. Jak powstaje szlak dawnych placówek Straży Granicznej

Projekt nie zakłada odbudowy nieistniejących budynków. Jego celem jest przywrócenie pamięci o ich lokalizacji, nazwach i znaczeniu. Każde oznaczone miejsce będzie początkiem opowieści o służbie na pograniczu, mieszkańcach regionu oraz systemie ochrony granicy polsko-czechosłowackiej w okresie II Rzeczypospolitej.

Od archiwalnej lokalizacji do oznaczenia w terenie

Przygotowanie szlaku wymagało ustalenia położenia dawnych placówek na podstawie dokumentów, map oraz materiałów historycznych.

Ważnym momentem poprzedzającym rozpoczęcie prac było porozumienie podpisane 25 lutego 2026 r. w komendzie Bieszczadzkiego Oddziału Straży Granicznej w Przemyślu.

W oficjalnej informacji BiOSG wskazano, że szlak obejmie 24 miejsca związane z placówkami i komisariatami funkcjonującymi na dawnej granicy polsko-czechosłowackiej.

Projekt realizuje Gmina Lutowiska wspólnie ze słowacką Obec Stakčín. Współpraca odbywa się przy udziale Bieszczadzkiego Oddziału Straży Granicznej oraz gmin Cisna, Komańcza, Jaśliska, Dukla i Krempna.

20 kwietnia rozpoczęły się prace terenowe

Pierwsze trzy punkty oznaczono 20 kwietnia w Wołosatem, Ustrzykach Górnych i Brzegach Górnych. Rozpoczęcie prac udokumentował portal wBieszczady.pl w reportażu zawierającym 22 zdjęcia.

W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele Straży Granicznej oraz samorządów objętych projektem. Podkreślano zarówno historyczny, jak i regionalny charakter przedsięwzięcia.

Wójt Gminy Komańcza Roman Bzdyk zwrócił uwagę, że projekt „łączy kilka gmin i tworzy wspólny produkt turystyczny”. Dzięki temu historia dawnych placówek nie jest przedstawiana jako zbiór odizolowanych punktów, lecz jako opowieść obejmująca Bieszczady i Beskid Niski.

Oznaczenia mają formę nawiązującą do słupów granicznych. Towarzyszą im tablice przedstawiające historię konkretnych placówek oraz służby na pograniczu. Projekt przewiduje również zastosowanie kodów QR, które umożliwią dostęp do dodatkowych materiałów historycznych.

Pięć punktów w gminie Komańcza

Punkt szlaku w terenie po zakończeniu prac montażowych. Fot. Gmina Komańcza

Na terenie gminy Komańcza projekt obejmuje pięć lokalizacji:

• Placówkę Straży Granicznej w Balnicy;
• Placówkę Straży Granicznej w Starym Łupkowie;
• Placówkę Straży Granicznej w Radoszycach;
• Komisariat Straży Granicznej w Komańczy;
• Placówkę Straży Granicznej w Wisłoku Wielkim.

11 maja Gmina Komańcza opublikowała informację o prowadzonych pracach. Samorząd przedstawił również szerszy opis projektu, jego partnerów i historyczno-turystycznego znaczenia.

Punkty w gminie Komańcza są istotnym fragmentem całej trasy. Łączą jej bieszczadzką część z miejscami położonymi dalej na zachód, w kierunku Jaślisk, Dukli i Krempnej.

Od Cisnej przez Komańczę do Jaślisk

9 maja Gmina Cisna potwierdziła ustawienie słupków w Cisnej, Strzebowiskach i Wetlinie. W komunikacie zwrócono uwagę, że przedsięwzięcie przypomina nie tylko o dawnych budynkach i instytucjach, lecz przede wszystkim o ludziach pełniących służbę na pograniczu.

Dalej planowana trasa prowadzi przez gminę Komańcza do gminy Jaśliska, gdzie obejmuje Jasiel, Wolę Wyżną, Posadę Jaśliska, Jaśliska i Czeremchę. Następne punkty znajdą się w gminach Dukla i Krempna.

8 maja jedno z przygotowanych oznaczeń na terenie gminy Krempna pokazał lokalny profil Hajstra. Takie publikacje dokumentują stopniowe pojawianie się szlaku w przestrzeni kolejnych miejscowości.

Nie tylko tablice

Wyznaczenie i oznakowanie 24 lokalizacji stworzy podstawę do uruchomienia wspólnej trasy historyczno-turystycznej przebiegającej przez sześć gmin.

Uzupełnieniem oznakowania będzie odznaka turystyczno-historyczna w trzech stopniach: brązowym, srebrnym i złotym. Regulamin odznaki zatwierdzono 6 maja 2026 r.

Zdobywanie kolejnych stopni będzie wymagało odwiedzenia określonej liczby oznaczonych miejsc oraz pokonania wskazanego dystansu pieszo, konno lub na rowerze. Rozwiązanie ma zachęcać do poznawania szlaku etapami i docierania także do mniej znanych części pogranicza.

Pamięć wpisana w krajobraz

Transgraniczny Szlak Dawnych Placówek Straży Granicznej pozostawia historię w miejscach, w których rzeczywiście działały strażnice i komisariaty.

Dzięki przygotowywanym oznaczeniom dawna granica ponownie stanie się czytelna w krajobrazie. Nie jako linia dzieląca region, lecz jako temat łączący jego historię, lokalne społeczności oraz współczesną turystykę.

Prace prowadzone w pierwszej połowie maja przybliżają projekt do zakończenia etapu wyznaczania i oznakowania trasy. Każda kolejna tablica jest jednocześnie znakiem w terenie i zaproszeniem do poznania historii konkretnego miejsca.

Projekt „Transgraniczny Szlak Dawnych Placówek Straży Granicznej”, nr INT/KAR/II/0037, jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Funduszu Małych Projektów Programu Interreg Polska-Słowacja 2021-2027. Lider projektu: Gmina Lutowiska. Partner projektu: Obec Stakčín.

Projekty graficzne: wiercany.com