Pamięć wykuta w mosiądzu. Sanok przygotowuje się do II edycji projektu Stolpersteine [PROGRAM]

Czym są Kamienie Pamięci? Symbolika i historia idei

Projekt „Stolpersteine” (co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „kamienie, o które się potykamy”) został zapoczątkowany przez Guntera Demniga w 1992 roku. Jego celem jest złożenie indywidualnego hołdu ofiarom narodowego socjalizmu z lat 1933–1945.

Każdy Kamień Pamięci składa się z betonu o wymiarach 96 × 96 mm i wysokości 100 mm, na którym zamontowano mosiężną tabliczkę z ręcznie wybijaną inskrypcją. Zawiera ona imię, nazwisko, datę urodzenia oraz zwięzły opis losu danej osoby – najczęściej datę aresztowania, wywózki lub śmierci.

Rzemieślniczo wykonywane mosiężne kostki są montowane w chodnikach bezpośrednio w miejscach stanowiących ostatnie adresy zamieszkania, z których dany człowiek został wyrwany przez aparat przemocy. Jeśli budynek dziś nie istnieje, kluczowe jest precyzyjne ustalenie dawnej lokalizacji posesji.

Do tej pory w 32 krajach Europy położono ponad 120 000 takich mikropomników (w tym blisko 200 w Polsce). Znak towarowy „Stolpersteine” jest prawnie zastrzeżony przez autora w urzędach patentowych.

Dla kogo kładzione są Kamienie Pamięci?

Inicjatywa obejmuje wszystkie grupy prześladowane przez reżim hitlerowski: Żydów, Sinti i Romów, członków politycznego i religijnego ruchu oporu, homoseksualistów, Świadków Jehowy, ofiary eutanazji czy osoby uznane przez nazistów za „aspołeczne”.

W realiach okupowanej II Rzeczypospolitej szczególnym represjom poddawano ludność pochodzenia żydowskiego oraz Polaków zaangażowanych w działalność niepodległościową, tajne nauczanie, inteligencję i uczestników ruchu oporu. Zgodnie z zasadą projektu, w przypadku prześladowania całej rodziny, kamienie upamiętniają wszystkich jej członków.

Ostateczną decyzję o akceptacji treści inskrypcji i wydaniu zgody na montaż zawsze podejmuje zespół Guntera Demniga. Wykonanie pojedynczej kostki to koszt 132 euro, finansowany z prywatnych środków wnioskodawców lub rodzin.

Pierwsze na Podkarpaciu. Sanocka inicjatywa oddolna

W Sanoku pomysł wdrożenia projektu dojrzewał od kilku lat z inicjatywy Agnieszki Jankowskiej Junosza, która w 2024 roku zawiązała nieformalną grupę roboczą (w jej skład weszli m.in. Waldemar Niemiec, Anna Jurek, Krystyna Chowaniec, Piotr Paszkiewicz oraz Wiesław Obuch). Zgoda samorządów Miasta Sanoka i Gminy Sanok pozwoliła na realizację przedsięwzięcia.

Pierwsze Kamienie Pamięci w województwie podkarpackim wmurowano 19 sierpnia 2025 roku. Upamiętniono wówczas czworo członków rodziny Friedów oraz Zygmunta Kruszelnickiego w Sanoku, a także Karola i Władysława Bilów w pobliskich Bykowcach.

Inicjatywa ma charakter oddolny i jest realizowana społecznie, przy wsparciu patronatów honorowych ze strony władz samorządowych, instytucji naukowych i dyplomatycznych.

Program II edycji – 20 sierpnia 2026 r.

Tegoroczna uroczystość odbędzie się w czwartek, 20 sierpnia 2026 roku. Wszystkie kamienie wmurowywane będą z osobistym udziałem Guntera Demniga.

Harmonogram odsłaniania Kamieni Pamięci w przestrzeni miejskiej:

• godz. 9.00 – ul. Adama Mickiewicza 2 (upamiętniony: Salomon Ramer)
• godz. 9.20 – ul. Tadeusza Kościuszki 16 (upamiętniona: Helena Eichel)
• godz. 9.40 – ul. Tadeusza Kościuszki 15 (upamiętniony: Naftali Scheiner)
• godz. 10.00 – ul. Franciszkańska 7 (upamiętniony: Ignacy Pelc / o. Euzebiusz)
• godz. 13.10 – ul. Bartosza Głowackiego 23 (upamiętniony: Antoni Rejnin)
• godz. 13.30 – ul. Bartosza Głowackiego 13 (upamiętniony: Marian Fastnacht)
• godz. 14.00 – ul. Jana Pawła II 37 (upamiętniona: Maria Stok)
• godz. 14.20 – ul. Romualda Traugutta 21 (upamiętniony: Tadeusz Słuszkiewicz)
• godz. 14.40 – ul. Romualda Traugutta 33 (upamiętniony: Jerzy Lurski)
• godz. 15.00 – al. Bronisława Prugara-Ketlinga 12 (upamiętniony: Wojciech Sieńko)

Wykład otwarty twórcy projektu Ważnym punktem programu będzie spotkanie otwarte dla mieszkańców i gości. W godzinach 11.00–13.00 w Sanockim Domu Kultury odbędzie się prelekcja Guntera Demniga, który opowie o trzydziestoletniej historii i przesłaniu inicjatywy Stolpersteine.

Każdy obywatel ma możliwość zgłoszenia kolejnych postaci do upamiętnienia w Sanoku, przedstawiając udokumentowany życiorys ofiary, wskazując jej historyczny adres i zapewniając finansowanie tabliczki. Zgłoszenia podlegają weryfikacji przez organizację autora projektu.