Historia Sądu Rejonowego w Sanoku. Od zaborów do współczesności

Sąd w Sanoku w czasach monarchii austro-węgierskiej

Po rozbiorach Rzeczypospolitej Sanok znalazł się pod panowaniem monarchii austriackiej, a następnie Austro-Węgier. Mimo zmieniającej się sytuacji politycznej, w mieście nieprzerwanie funkcjonował sąd. Z dostępnych źródeł wynika, że przed reformą administracyjną w Cesarstwie Austriackim działał tutaj tzw. sąd cyrkularny – instytucja odpowiadająca ówczesnemu podziałowi terytorialnemu, w którym Sanok był siedzibą cyrkułu. Po zmianach administracyjnych i wprowadzeniu struktury powiatowej, lokalny sąd zyskał rangę Sądu Powiatowego. W latach 70. XIX wieku sąd wraz z aresztem mieścił się w budynkach klasztornych należących do Zakonu Franciszkanów.

Dążenia do utworzenia Sądu Obwodowego

W drugiej połowie XIX wieku na terenie zaboru austriackiego nad sądami powiatowymi funkcjonowały sądy obwodowe. Sanok podlegał wówczas pod Sąd Obwodowy w Przemyślu. Już w 1879 roku burmistrz Sanoka, Cyryl de Jaxa Ładyżynski, podjął działania w kierunku utworzenia w mieście sądu wyższej instancji. Po wizycie w Przemyślu sprawa trafiła na forum Rady Miejskiej. 2 lipca 1879 roku samorząd podjął decyzję o rozpoczęciu przygotowań do utworzenia w Sanoku Sądu Obwodowego.

Brak funduszy na budowę nowej siedziby zmusił miasto do wynajęcia odpowiedniego budynku. Propozycję złożył radny Saul Pineles, oferując wynajem swojej kamienicy przy ulicy Kościuszki. Kamienica ta została wzniesiona w drugiej połowie lat 70. XIX wieku. Rada Miejska, na posiedzeniu 14 listopada 1883 roku, zobowiązała się do współfinansowania wynajmu przez 25 lat, przekazując corocznie 2000 złotych reńskich do kasy rządowej w Wiedniu.

W 1884 roku delegacja miasta pod przewodnictwem burmistrza Ładyżynskiego udała się do stolicy monarchii, gdzie uzyskano zgodę na utworzenie sądu i wynajem budynku. oficjalne otwarcie Sądu Obwodowego w Sanoku miało miejsce 1 września 1887 roku i odbyło się z udziałem przedstawicieli galicyjskiego wymiaru sprawiedliwości ze Lwowa i Przemyśla.

Struktura Sądu Obwodowego i jego rozwój

Wraz z utworzeniem Sądu Obwodowego, w Sanoku powstała również instytucja Prokuratoryi Państwa, stanowiąca integralną część systemu sądowego. W skład personelu nowo utworzonej jednostki wchodzili: prezydent sądu (Franciszek Żeleski), pięciu radców, pięciu adiunktów, pięciu prokuratorów, sekretarz sądowy, kancelista odpowiedzialny za księgi gruntowe, adiunkt kancelaryjny, naczelnik urzędów pomocniczych, siedmiu kancelistów, pięciu woźnych oraz personel więzienny, duszpasterski i medyczny. Pierwszym prokuratorem został Władysław Smólski. W budynku mieścił się również Sąd Miejski Delegowany, który przejął kompetencje Sądu Powiatowego.

Od początku XX wieku prowadzono negocjacje w sprawie zakupu budynku przy ulicy Kościuszki. Finalizacja transakcji nastąpiła 1 lutego 1905 roku – kamienica została wykupiona przez państwo austro-węgierskie, a po odzyskaniu niepodległości jej właścicielem stało się państwo polskie.

Międzywojenna reorganizacja sądownictwa

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, od 1 stycznia 1919 roku administrację nad wymiarem sprawiedliwości w byłym zaborze austriackim przejęło Ministerstwo Sprawiedliwości. Przeprowadzono zmiany w nazewnictwie – Sąd Obwodowy został przemianowany na Sąd Okręgowy, a Sąd Krajowy Wyższy na Sąd Apelacyjny.

Nowe przepisy o ustroju sądów powszechnych weszły w życie 1 stycznia 1929 roku. Ustanowiono wówczas sądy grodzkie jako sądy I instancji, natomiast poważniejsze sprawy trafiały do sądów okręgowych. 1 października 1934 roku powstał w Sanoku Wydział Zamiejscowy Sądu Okręgowego w Jaśle, który objął swoim zasięgiem m.in. sądy grodzkie w Baligrodzie, Bukowsku, Lesku, Rymanowie i Ustrzykach Dolnych. Od 1 czerwca 1937 roku dołączono do niego także Sąd Grodzki w Brzozowie.

Okres okupacji i powojenne zmiany

Podczas okupacji niemieckiej struktura sądów pozostała formalnie niezmieniona, choć funkcjonowała pod kontrolą władz niemieckich. Od 7 grudnia 1944 roku do 1 maja 1945 roku okręg Sądu Okręgowego w Jaśle włączono do sanockiego wydziału zamiejscowego. Kolejne zmiany nastąpiły w 1949 roku – zniesiono m.in. sądy grodzkie w Baligrodzie i Rymanowie, a ich sprawy przejął Sąd Grodzki w Sanoku.

Na mocy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 27 listopada 1950 roku dostosowano strukturę sądownictwa do nowych przepisów ustrojowych. Od 1 stycznia 1951 roku przestał istnieć Sąd Okręgowy w Jaśle oraz jego wydział zamiejscowy w Sanoku, a dotychczasowy Sąd Grodzki przekształcono w Sąd Powiatowy.

Lata 70. i reforma administracyjna

Sąd Powiatowy w Sanoku pozostawał pod nadzorem Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie. 1 stycznia 1965 roku przestał prowadzić księgi wieczyste, które przejęło Państwowe Biuro Notarialne w Sanoku. Stan ten utrzymał się do 15 kwietnia 1992 roku.

W związku z reformą administracyjną wprowadzoną ustawą z 28 maja 1975 roku, która ustanowiła dwustopniowy podział administracyjny kraju, od 1 stycznia 1976 roku Sąd Powiatowy w Sanoku został przekształcony w Sąd Rejonowy. Jednostką nadrzędną został Sąd Wojewódzki w Krośnie.

Modernizacja i współczesność

Wiosną 1999 roku rozpoczął się ostatni etap modernizacji budynku sądu. Prace objęły m.in. nadbudowę kondygnacji, wymianę dachu oraz odnowienie elewacji. Dzięki adaptacji poddasza uzyskano dodatkowe 850 m² powierzchni użytkowej. Powstały nowe sale rozpraw, pokoje sędziów i sekretariaty.

Uroczyste oddanie do użytku zmodernizowanego budynku miało miejsce 23 marca 2001 roku. Obecnie w strukturze Sądu Rejonowego w Sanoku funkcjonuje pięć wydziałów: Cywilny, Karny, Rodzinny, Pracy oraz Ksiąg Wieczystych. Budynek, który niegdyś był własnością prywatną, a dziś służy wymiarowi sprawiedliwości, stanowi ważny element historii i tożsamości miasta Sanoka.